Toekomst van de Nijenbeek

De Nijenbeek in volle glorie in 1891

De Nijenbeek in volle glorie in 1891

De vraag die bij mensen zou kunnen opkomen bij het zien van de romantisch aandoende ruïne aan de IJssel ziet, is: ‘Waarom restaureren? De Nijenbeek ligt er in zijn huidige staat toch mooi bij’. En dat is natuurlijk zo. De Nijenbeek is een goed voorbeeld van een prachtig gelegen ruïne die er zelfs in haar vervallen hoedanigheid nog indrukwekkend uitziet. Dit standpunt wordt onder andere ingenomen door de eigenares van landgoed De Poll en haar rentmeester. Op hun website is dat terug te lezen (www.denijenbeek.nl). Er wordt uitgelegd dat er plannen zijn om de Nijenbeek te consolideren in de staat waarin de ruïne nu verkeert. Onderaan dit artikel kunt u daar meer over lezen.

De Werkgroep Nijenbeek juicht het toe dat er voor het eerst in meer dan een halve eeuw eindelijk concrete plannen zijn om de ruïne iets te beschermen. Wij zijn echter van mening dat er meer gedaan moet worden dan dat. De redenen daarvoor lichten wij hieronder toe.

De toekomst

In zijn huidige staat zal dit monumentale bouwwerk niet lang meer overeind te blijven staan. Het verval gaat met de jaren steeds sneller en wordt daarom steeds noodzakelijker. Niet-ingrijpen zal op termijn zeker de complete instorting tot gevolg hebben.

En als nu alleen de tand des tijds de aanleiding was voor het verval van de Nijenbeek, dan zou dat misschien nog te verkroppen zijn geweest. Dat is echter niet zo, hoewel dat op de website van de rentmeester van het landgoed wel wordt gesuggereerd. Niet de tijd, maar oorlogsgeweld en verwaarlozing heeft de grote schade heeft veroorzaakt.

Verder zijn overblijfselen uit de middeleeuwse geschiedenis van Nederland behoorlijk zeldzaam, zeker als het gaat om niet-kerkelijke resten. Nederland was in de middeleeuwen grotendeels drassig en onbegaanbaar, en het was heel moeilijk om aan bouwmateriaal te komen. Het land leende zich dus slecht voor het realiseren van grote bouwwerken. Voor elk bouwwerk uit die tijd geldt daarom dat het onze plicht is die te koesteren en te behoeden voor verval.

En bovendien is de Nijenbeek uniek. De bouwkundigen Moolhuijzen en Meerstadt wezen in hun restauratievoorstel uit 1983 al op de ‘zuivere vorm, waarin…..zoveel bouwkundige aanwijzingen zijn vervat’. Hiermee doelen Moolhuijzen en Meerstadt op de aanpassingen die het kasteel in de loop der tijd heeft ondergaan. Wat ooit begon als een dertiende-eeuwse, stenen woontoren, is in de loop der eeuwen aan veranderingen onderhevig geweest. Tal van grotere en kleinere gebouwen maakten ooit deel uit van de Nijenbeek, waaronder ook een omvangrijke voorburcht. Wat ons nu nog rest is de eenzame woontoren van bijna achthonderd jaar oud, een van de weinige overgebleven ‘oerdonjons’ uit de dertiende-eeuwse beginperiode van dat bouwtype.

Tot slot spreekt de prachtige lokatie van de Nijenbeek, aan de IJssel en middenin een prachtig natuurgebied, uiteraard voor zich, zoals menig wandelaar en fietser zal beamen. Het kasteel hoort hoort al bijna achthonderd jaar bij het landschap. Pas de laatste zeventig jaar is de Nijenbeek een ruïne.

De Nijenbeek vertegenwoordigt op unieke wijze een stuk geschiedenis dat wij niet verloren mogen laten gaan.

Geschiedenis van het verval

De Nijenbeek in verval zorgt af en toe ook voor mooie plaatjes.

De Nijenbeek in verval zorgt af en toe ook voor mooie plaatjes. Het uitzicht vanaf de weergang is nog mooier en daarvoor is beperkte publieke openstelling noodzakelijk.

De drang om de Nijenbeek te behouden is niet van nu. In de negentiende eeuw is er veel geld en tijd in een grondige restauratie gestoken. Kort na de oorlog meende men al dat het de moeite waard zou zijn om de Nijenbeek te herstellen. Het slot was in die tijd al lang een geliefd monument dat jaarlijks vele reizigers trok. Tot in 1948 konden bezoekers de toren opklimmen om van het uitzicht te genieten. Het was toen ondenkbaar dat men het kasteel niet op termijn in volle glorie zou laten herrijzen. In afwachting van de restauratiewerkzaamheden werd ter overbrugging een nooddak geplaatst, zodat er voorlopig enige bescherming was tegen regen, wind, vorst en sneeuw. Begin jaren ’70 kreeg de Nijenbeek de status van Rijksmonument, wat in theorie bescherming zou moeten bieden. Helaas bleven concrete plannen voor restauratie uit en het nooddak stortte uiteindelijk in. Vanaf dat moment hadden de elementen vrij spel in het kasteel, dat steeds verder in verval begon te raken. Jaren na de oorlog werd de natuur nog een handje geholpen doordat het resterende deel van de zestiende-eeuwse aanbouw vanwege het instortingsgevaar werd gesloopt. Hiermee bleef feitelijk slechts de originele donjon over, tezamen met de restanten van de traptoren en de 14e-eeuwse poort.

Hoe nu verder?

Bezoekers op de weergang van de Nijenbeek, begin 20e eeuw

Bezoekers op de weergang van de Nijenbeek, begin 20e eeuw

De laatste jaren is er veel gebeurd om de Nijenbeek te behouden voor het nageslacht. De Werkgroep Nijenbeek heeft sinds 2006 geprobeerd de Nijenbeek onder de aandacht te brengen bij publiek en politiek. De bal begon definitief te rollen toen de Nijenbeek in de gemeenteraad van Voorst werd aangeduid als aandachtspunt binnen de toekomstplannen van het landgoed waarvan de Nijenbeek deel uitmaakt. Als gevolg daarvan is er in de herfst van 2010 een bouwhistorisch onderzoek gedaan naar de staat waarin het kasteel thans verkeert. Volgend op dit onderzoek kwam er een zogenaamd revitalisatieplan, met daarin aanbevelingen voor de toekomst van de Nijenbeek. Even leek het erop dat alle inspanningen hun vruchten gingen afwerpen.

Onderzoek

Het bouwhistorisch onderzoek heeft onder andere bepaald wat de ‘waardevolle’ delen van het kasteel zijn. Op basis hiervan kan in een dergelijk onderzoek worden gekeken naar wat de mogelijkheden zijn voor een consolidatie of restauratie van de Nijenbeek. Delen van de toren zijn echter niet eens onderzocht omdat de onderzoekers vanwege de staat van het kasteel niet alle verdiepingen konden bereiken. Het revitalisatieplan omvat dus niet alle feiten zoals deze er nu liggen.

Consolidatie

Het advies uit het plan luidt dat er op consolidatie moet worden ingezet. Consolidatie brengt minder kosten met zich mee dan een restauratie en zal het huidige uiterlijk van de Nijenbeek aanzienlijk minder veranderen. Consolidatie houdt voornamelijk in dat het metselwerk en stucwerk worden gerenoveerd en dat er een zekere mate van dakbescherming wordt gerealiseerd. Echter, er wordt er in het onderzoek of in het daaropvolgende advies weinig gezegd over wat men precies aan wil pakken en hoe. Ook over de mogelijke kosten is nog niks bekend. Dit laatste punt is niet onbelangrijk aangezien de op handen zijnde renovatie voor een aanzienlijk deel wordt gefinancieerd met publieke gelden. De gemeenteraad van Voorst wordt dus verondersteld om binnenkort te gaan stemmen over een plan voor de Nijenbeek, waar nog geen kostenplaatje aan zit, waarin nog geen volledige duidelijkheid is over de exacte plannen voor het kasteel en waarvan de argumentatie voor de gemaakte keuzes aan alle kanten rammelt.

Een reden om niet voor restauratie te kiezen, maar voor consolidatie, wordt in het advies ook aangestipt: Restauratie zou betekenen dat historische materialen verloren zullen gaan. Er kan gerust gesteld worden dat de meeste historische materialen de afgelopen 70 jaar al verloren zijn gegaan. Er is weinig dat een restauratie in dezelfde mate zou kunnen aantasten als de elementen, oorlogsgeweld en 70 jaar van verwaarlozing de Nijenbeek al hebben aangedaan. Een goede aannemer gaat daarbij ook alleen aan het werk met historisch verantwoorde materialen en methodes en na gedegen onderzoek. Dat op zo’n manier een ruïne prima kan worden gerestaureerd, is al vele malen bewezen: Kasteel Nederhemert, Lunenburg en de Doornenburg zijn hier schoolvoorbeelden van.

‘Een originele ruïne in natuurgebied’

Openstelling voor publiek was en is altijd de bedoeling geweest, zowel voor de oorlog (de Nijenbeek was toen een museum) als na de oorlog. Op deze naoorlogse foto is duidelijk de trap te zien die er speciaal voor bezoekers is ingebouwd. Verder herstel heeft helaas altijd op zich laten wachten.

Openstelling voor publiek was en is altijd de bedoeling geweest, zowel voor de oorlog (de Nijenbeek was toen een museum) als na de oorlog. Op deze naoorlogse foto is duidelijk de trap te zien die er speciaal voor bezoekers is ingebouwd. Verder herstel heeft helaas altijd op zich laten wachten.

In het genoemde plan wordt tevens benadrukt dat de Nijenbeek een ruïne moet blijven, die ongestoord in het landschap staat. Deze zou in zijn huidige staat uniek en origineel zijn. Met originaliteit heeft een ruïne niets van doen. Sterker nog, er zijn genoeg voorbeelden aan te wijzen van ruines in Nederland. Juist het feit dat de Nijenbeek als donjon tot in de jaren ’40 nog zo goed behouden en onderhouden was, maakte hem uniek. Als ruïne is de Nijenbeek slechts van beperkte historische waarde.

Daarnaast hamert het onafhankelijke plan erop dat de Nijenbeek in beschermd natuurgebied staat, zogenaamd Natura2000 gebied. Als zodanig mag het kasteel niet worden opengesteld voor publiek. Dit zou volgens het advies immers de rust in het gebied aantasten. Toevalligerwijs is ook de eigenares deze mening al sinds jaar en dag toegedaan. Op welke wijze een restauratie en openstelling van de Nijenbeek de natuur zouden aantasten, wordt in het plan overigens niet uiteengezet.

We kunnen hoe dan ook het angstbeeld van busladingen vol toeristen gerust als ongegrond bestempelen. De Nijenbeek is een bijzonder, maar bescheiden monument. Samen met het feit dat het omliggende landgoed en haar infrastructuur zich niet lenen voor een massale toestroom van toeristen, zorgt dit ervoor dat de Nijenbeek niet zal worden overspoeld wanneer men zou besluiten het (beperkt) open te stellen. Het zullen hooguit enkele liefhebbers van kastelen en dagjesmensen zijn die tijdens hun fietsroute door het landgoed de schoonheid van de Nijenbeek van dichtbij willen bewonderen. En natuurlijk de inwoners van Voorst, die nu al vele jaren niet kunnen genieten van een monument dat op steenworp afstand ligt.

Daarbij zijn er in de buurt van Voorst verschillende voorbeelden te noemen van objecten die ook in Natura2000 gebied liggen en zijn opengesteld voor het publiek. Wat te denken van de objecten van de Stichting IJssellinie, nabij Olst, of de steenfabriek Duurse Waarden? Bij de steenfabriek staat zelfs een uitkijktoren van waaruit je ieder jaar weer een nest van broedende ooievaars kunt bekijken. Deze laten zich niet wegjagen door de enkele bezoekers die zich geïnteresseerd betonen in zowel natuur als cultuur. Daarmee kan het openstellen van de Nijenbeek net zozeer als de Duurse Waarden zowel het cultuur-historisch als het ecologisch bewustzijn van de maatschappij vergroten.

Tot slot wordt zowel in het revitalisatieplan als op de website van de beheerders de suggestie gewekt dat de Nijenbeek als ruïne een is met zijn beschermde omgeving. Dit is zoals gezegd een van de argumenten om het ingrijpen beperkt te houden. Echter, de Nijenbeek als ruïne bestaat pas 70 jaar. Daarvoor was het 700 jaar lang een bouwwerk waarin werd geleefd, van waaruit aanvalsplannen van lang voorbije oorlogen werden gesmeed, waar mensen gevangen zaten en dat werd bezocht door geïnteresseerden en dagjesmensen. Kortom, het was een komen en gaan van mensen en materialen. Daarbij werd de Nijenbeek ook met regelmaat verbouwd en gerenoveerd. Toch lijkt dit het omliggende natuurgebied niet te hebben aangetast; het bewijs dat natuur en cultuur probleemloos kunnen samengaan.

Openstellen op verantwoorde wijze

Hoewel de Werkgroep Nijenbeek dus bewondering en respect heeft voor de natuur, is zij ook van mening dat het een het ander niet uit hoeft te sluiten. Daarom is de werkgroep, samen met veel inwoners van de gemeente Voorst, van mening dat het niet openstellen van de Nijenbeek een gemiste kans is. Het is een eer om de Nijenbeek te mogen bezitten. Het kasteel is een gebouw uit duizenden, waar met verantwoordelijkheidsgevoel mee om moet worden gesprongen. De rust op het landgoed en de natuur zijn door de publieke functie van het kasteel nooit aangetast. De angst voor verstoring van de rust, die tegenwoordig bij eigenaars en architectenbureau zou bestaan, zal ongegrond blijken. Daarnaast is het niet onredelijk om te verwachten dat, gezien de publieke gelden die beschikbaar worden gemaakt voor de werkzaamheden, het publiek ook de mogelijkheid krijgt om met eigen ogen te zien wat er met die gelden is gebeurd. Dit kan op verantwoorde wijze en hiervoor zijn verschillende scenario’s te bedenken.

Meest recente berichten…

De ontwikkelingen rondom kasteel Nijenbeek: 2007 - 2014

Deze foto van de Nijenbeek werd gemaakt vanuit een luchtballon. Foto Annelies van DulmenDe werkgroep Nijenbeek zet zich sinds 2007 in voor het behoud en de publieke toegankelijkheid van de Nijenbeek. Na zeven jaar onafgebroken inzet is het doel dan eindelijk in zicht: de Nijenbeek wordt geconsolideerd en moet uiterlijk in 2015 een nader te bepalen aantal dagen per jaar worden opengesteld voor publiek.

Al in 2005 kondigde Stefan Rutgers het aan: ‘de Nijenbeek blijft behouden’.  Rutgers  werd geïnspireerd door de situatie rondom de Nijenbeek door een artikel in het blad Heemschut, van de hand van Hans Bollebakker. Bollebakker legt in zijn artikel nog eens haarfijn uit wat iedereen al wist: de Nijenbeek verkeert in deplorabele staat en is een historisch gezien belangrijk object dat behouden moet blijven.

[caption id="attachment_174" align="aligncenter" width="600" caption="De Nijenbeek in verval zorgt af en toe ook voor mooie plaatjes. "]De Nijenbeek in verval zorgt af en toe ook voor mooie plaatjes. [/caption]

Publieke betrokkenheid rond de Nijenbeek

Samen met een groep enthousiaste vrijwilligers wordt  in 2007 de Werkgroep Nijenbeek opgericht en worden ludieke publieksacties ontwikkeld, zoals de ‘Open Dagen’ bij de Nijenbeek. Tijdens deze Open Dagen, die in de jaren erna uitgroeien tot heuse evenementen, komen honderden bezoekers kennis nemen van de staat van de Nijenbeek.  Er zijn bij elke Open Dag diverse vaste elementen, zoals een unieke  fotocollectie, een informatiebord van de Nijenbeek met betrekking tot het heden en verleden, de Nijenbeekkoeken, gratis beschikbaar gesteld door bakkerij  Bril, een voordracht van Nijenbeekgedichten door Martinus Ooms  en een toelichting op de huidige stand van zaken door Stefan Rutgers. De werkgroep wordt ook al jaren belangeloos muzikaal bijgestaan door Ontfanck Gheselle. Met sfeervolle middeleeuwse muziek wordt de bezoeker meegenomen naar lang vervolgen tijden, waarin de Nijenbeek nog een machtige burcht was.

Naast de Open Dagen organiseert de werkgroep o.a. ook informatiezondagen, waarbij werkgroepleden bij de Nijenbeek aan voorbijgangers tekst en uitleg geven over de Nijenbeek. Verder heeft de werkgroep onder meer lezingen gegeven, meegeschreven aan een Nijenbeek-projectopdracht voor een grote landelijke geschiedenislesmethode voor het voortgezet onderwijs en acte de présence gegeven op onder andere het Klompenfeest in Twello.

Mobiliseren van de politiek rond de Nijenbeek

Behalve het informeren van het publiek, is de werkgroep ook actief met het mobiliseren van de plaatselijke politiek. In 2008 geeft de Werkgroep een duidelijk signaal af door burgemeester Penninx van de gemeente Voorst ruim 1000 handtekeningen aan te bieden voor het behoud van de Nijenbeek. De acties hebben succes en er wordt een bouwkundig onderzoek aangekondigd. De Werkgroep reageert met een ludieke actie door in 2009 alvast nieuwe kloostermoppen (bakstenen) naar de Nijenbeek te brengen.

In 2011 wordt de werkgroep uitgebreid met nieuwe  leden en in dat jaar wordt ook een fototentoonstelling over de Nijenbeek georganiseerd in het gemeentehuis van Twello. Tijdens de opening spreekt Ton Gijsbers, voorzitter van stichting Heemschut, nogmaals de zorgen uit over de ruïne en benadrukt hij dat behoud, evenals een publieke functie voor de Nijenbeek, van groot belang is. Burgemeester Penninx laat in reactie op de oproep van Gijsbers weten dat de Nijenbeek bij de Voorster politiek duidelijk op de agenda staat en dat er op korte termijn stappen zullen worden gezet richting behoud van de ruïne. Burgemeester Penninx zegt optimistisch toe dat er in 2012 fysiek werk verricht gaat worden aan de Nijenbeek.

Ton Gijsbers (Heemschut) over de openstelling voor publiek

In februari 2013 laat de werkgroep Nijenbeek in een rondetafelgesprek met eigenaresse en gemeente weten dat de openstelling voor het publiek een dwingende voorwaarde moet zijn voor gemeentelijke medewerking aan het conserveringsplan van de Nijenbeek. De politiek buigt zich opnieuw over de zaak en in maart 2013 volgt de langverwachte doorbraak: de gemeenteraad spreekt zich in ruime meerderheid uit voor openstelling van de ruïne. Het college krijgt de opdracht om met de eigenaresse van de Nijenbeek te onderhandelen over de consolidatie en de openstelling voor het publiek, uiterlijk in 2015. Daarnaast moeten het ontwikkelingsplan voor Landgoed De Poll en de revitalisatievisie voor de Nijenbeek tot één nieuw bestemmingsplan leiden. Uiteindelijk zijn ook de financiën rond. In oktober 2013 geeft de provincie Gelderland aan  2,5 miljoen euro beschikbaar te stellen voor behoud van de ruïne.

Nijenbeek: consolidatie in 2014, openstelling in 2015

Rentmeester Pieter Witte van Landgoed De Poll, waar de Nijenbeek deel van uitmaakt, sprak in 2013 de intentie uit om in 2014 te beginnen met de consolidatiewerkzaamheden. In 2015 moet het werk zijn afgerond en zal de Nijenbeek, op nader te bepalen momenten, worden opengesteld voor publiek.

Werkgroep Nijenbeek zal in gesprek blijven met de betrokkenen met betrekking tot de fysieke consolidatie en de openstelling voor het publiek.

Website Werkgroep Nijenbeek

Nijenbeek op Google Maps

Grotere kaart weergeven

Share on Facebook

Miljoenen voor aanpak kasteel Nijenbeek

nijenbeek-mozaiekVOORST - Voor de consolidatie van ruïne De Nijenbeek in Voorst stelt de provincie Gelderland een subsidie van 2,5 miljoen euro beschikbaar. Provinciale Staten moeten dit besluit van Gedeputeerde Staten nog bekrachtigen.

Het definitieve besluit over deze subsidieverlening volgt in november. Rentmeester Pieter Witte van Landgoed De Poll, waartoe De Nijenbeek behoort, reageert verheugd: “Hiermee komt de consolidatie van De Nijenbeek een stuk dichterbij.” Volgens Witte is in totaal circa 3 miljoen euro nodig om verder verval van het ooit zo fraaie slot te voorkomen.

Share on Facebook

Middeleeuwse muziek bij Nijenbeek

VOORST - Het veldje voor Kasteel Nijenbeek in Voorst werd zondagmiddag opgefleurd met vrolijke middeleeuwse muziek. Onder het genot van een lekkere koek van Bakker Bril konden bezoekers zich verdiepen in de rijke geschiedenis van de oude ruïne.

Op de oude boom waren foto’s geprikt van vervlogen tijden. Stefan Rutgers van de Werkgroep Nijenbeek wil het kasteel graag behoeden voor verder verval.

Share on Facebook

Ideeën voor openstelling te vroeg

[caption id="attachment_173" align="alignright" width="215" caption="De Nijenbeek in volle glorie in 1891"]De Nijenbeek in volle glorie in 1891[/caption]

VOORST - Stel met ingang van 2015 van april tot en met september De Nijenbeek open op elke tweede en vierde zondag van de maand.

Tussen 10.00 en 17.00 uur kunnen vijfmaal maximaal dertig personen de ruïne bezoeken.

Dit stelt Werkgroep de Nijenbeek voor aan de gemeente. De groep denkt bijvoorbeeld ook aan rondleidingen voor scholieren uit de Stedendriehoek op de eerste en derde woensdag van de maand.

“De werkgroep is enthousiast, maar ook wat voorbarig”, zegt Pieter Witte, rentmeester van Landgoed De Poll, in een reactie. Als na het uitwerken van het consolidatieplan blijkt dat het onder voorwaarden mogelijk (en veilig) is De Nijenbeek te betreden dan werkt barones Van Lynden daar zeker aan mee, aldus Witte. “De werkgroep is jaren te vroeg met haar ideeën. Het is ook niet realistisch van 2015 uit te gaan. We moeten nog veel subsidies zien binnen te halen en willen geen valse verwachtingen bij het publiek wekken.”

Share on Facebook

Expositie over De Nijenbeek

VOORST - ‘De mensen en De Nijenbeek door de eeuwen heen’, is het thema van een expositie op zondag 9 juni bij De Nijenbeek (13.30-16.00 uur).

Foto’s inzenden voor deze expositie kan via stefanrutgers@hetnet.nl. Hij is van Werkgroep de Nijenbeek.

[caption id="attachment_194" align="aligncenter" width="450" caption="Deze foto van de Nijenbeek werd gemaakt vanuit een luchtballon. Foto Annelies van Dulmen"]Deze foto van de Nijenbeek werd gemaakt vanuit een luchtballon. Foto Annelies van Dulmen[/caption]

Share on Facebook